Κείμενο: Πάνος Κατσαχνιάς
Τη δημιουργία ενός πρωτοποριακού και σύγχρονα εξοπλισμένου χώρου πολιτισμού στην Αθήνα, εθνικής αλλά και διεθνούς εμβέλειας, ο οποίος όχι μόνο θα προσφέρει σημαντική αναβάθμιση των οργανισμών που θα φιλοξενεί, αλλά κυρίως θα δημιουργήσει τις προϋποθέσεις αναβάθμισης της σχέσης των κατοίκων με την πρωτεύουσα και όχι μόνο.
Το Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ) είναι ένα συγκρότημα το οποίο θα αποτελείται από την νέα Εθνική Βιβλιοθήκη (ΕΒΕ), την νέα Εθνική Λυρική Σκηνή (ΕΛΣ), καθώς κι ένα μεγάλο κοινόχρηστο Πάρκο.
Το έργο αυτό υλοποιείται με δωρεά του Κοινοφελούς Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος σ? έκταση γης που ανήκει στο Ελληνικό Δημόσιο, στο χώρο του Παλαιού Ιπποδρόμου Αθηνών, καθώς και τμήμα της Εσπλανάδας (Γέφυρα μιας λωρίδας 1χλμ η οποία περνάει επάνω από το σύστημα των αυτοκινητοιδρόμων της παραλιακής λεωφόρου ενώνοντας το κένρο της Αθήνας με την ακτή). Το έργο βρίσκεται πλησίον του ορίου με τον Δήμο Παλαιού Φαλήρου και μέσα στα όρια του Δήμου Καλλιθέας, ενώ απέχει περίπου 4,5χλμ από το κέντρο της Αθήνας και 3,5χλμ από το κέντρο του Πειραιά.
Με την ολοκλήρωση του έργου θα δημιουργηθεί ένας κεκλιμένος τεχνητός λόφος ύψους 32 μέτρων στο ανώτερο σημείο του. Απότομος προς την μεριά της θάλασσας, κεκλιμένος με κλίση 5% προς την μεριά της Καλλιθέας. Δημιουργείται έτσι ο «Τόπος». Το όραμα του ΙΣΝ δηλαδή, που μετουσίωσε ο Renzo Piano γύρω από την πρωταρχική ιδέα του «Τόπου» την οποία εν συνεχεία εξέλιξε σε συγκεκριμένο σχεδιασμό με την ενσωμάτωση, σειράς αρχιτεκτονικών στοιχείων, τεχνολογιών αλλά και συμβολισμών, που αποσκοπούν στην ισχυρή βιωσιμότητα του Κέντρου Πολιτισμού.
Γιατί ο τόπος δεν είναι κάτι που κατασκευάζεται. Ο τόπος δημιουργείται διαχρονικά και για το λόγο αυτό είναι πολύ μεγάλη ανάγκη να συνδέεται ο σχεδιασμός με την βιωσιμότητα. Έτσι λοιπόν η επιτυχία του έργου ξεκινά μεν από το σχεδιασμό, αλλά ενσαρκώνεται κατά την λειτουργία του μέσα από την κοινωνική του αναγνώριση.
Οπότε και έχει ξεκινήσει σε πολλαπλά επίπεδα, η μετουσίωση του ΚΠΙΣΝ από οικοδομικό έργο (Λυρική – Βιβλιοθήκη – Πάρκο) σε τόπο μητροπολιτικών διαστάσεων που θα συμβάλει στην ποιοτική αναβάθμιση της ζωής των κατοίκων τόσο των όμορων με αυτό Δήμων, των κατοίκων της Αθήνας αλλά και όλης της χώρας. Γι? αυτό και η αρχιτεκτονική πρόταση στηρίζεται στις ακόλουθες συνθετικές επιλογές και αρχιτεκτονικές προδιαγραφές:
Την ανάδειξη του Πάρκου σαν κυρίαρχο στοιχείο της όλης σύνθεσης του έργου.
Την λειτουργική και αντιληπτική διασύνδεση του Πάρκου με τον περιβάλλοντα αστικό ιστό.
Την χωροθέτηση των νέων κτιριακών εγκαταστάσεων στην πλέον απομακρυσμένη θέση του οικοπέδου από τον περιβάλλοντα αστικό ιστό.
Την αντιμετώπιση του Πάρκου και των εγκαταστάσεων της ΕΒΕ και ΕΛΣ ως ενιαίου αρχιτεκτονικού συνόλου.
Την αντιμετώπιση των κτιριακών εγκαταστάσεων ως ενός κτιριακού συγκροτήματος και όχι μεμονωμένων αυτόνομων κτιρίων.
Την κατασκευή του έργου με βάση τις αρχές της αειφόρου αρχιτεκτονικής και της εξοικονόμησης ενέργειας.
Η ιδέα, ο σχεδιασμός και η κατασκευή του Κέντρου Πολιτισμού –οι εργασίες του οποίου έχουν ήδη έχει ξεκινήσει- εξελίχθηκε μέσα σε μία επταετή χρονική διαδρομή με την συνδρομή πολλών παραγόντων, διεθνών συνεδρίων, δεκάδων ελλήνων και διεθνών ειδικών συμβούλων (κυρίως όμως του αρχιτέκτονα Renzo Piano) αλλά και με την συνδρομή της Πολιτείας, των αρμοδίων υπουργείων, των ίδιων των οργανισμών της ΕΒΕ και της ΕΛΣ, του Δήμου και της τοπικής κοινωνίας, αλλά και πολλών άλλων διεθνών ιδρυμάτων και οργανισμών όπως η Βρετανική Βιβλιοθήκη, η Δημόσια Βιβλιοθήκη της Νέας Υόρκης, η Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης, και πολλών άλλων.
Ο διεθνούς φήμης αρχιτέκτονας Renzo Piano επικεφαλής μιας μεγάλης ομάδας ξένων και ελλήνων αρχιτεκτόνων, μηχανικών και άλλων ειδικών συμβούλων, σχεδίασαν το έργο σε επίπεδο λεπτομερέστατης μελέτης εφαρμογής και έχουν αναλάβει και την συνολική εποπτεία και επίβλεψης της κατασκευής του που γίνεται από την Κ/Ξ Impregilo–Terna
Με την οριστικοποίηση του παλαιού Ιπποδρόμου στο Φάληρο ως περιοχή ανέγερσης, διασώθηκε η περιοχή από επικείμενη εμπορικού τύπου αστική εκμετάλλευση, δεδομένου ότι σήμερα πλέον μετατρέπεται ουσιαστικά σε μεγάλη έκταση πρασίνου και πολιτισμού (η έκταση των 240 στρεμμάτων παραμένει κατά 85% πράσινη αφού ακόμα και οι οροφές των κτιρίων φυτεύονται).
Το πάρκο σαν έκταση είναι σχεδόν ίσο η και ακόμη μεγαλύτερο από τον Εθνικό Κήπο. Ικανοποιούνται έτσι με τον καλλίτερο τρόπο σειρά ευρύτερων προϋποθέσεων και αναπτυξιακών στόχων που έχουν τεθεί απ? όλα τα σχετικά προγράμματα ανάπτυξης της Πολιτείας για την περιοχή και συγκεκριμένα:
Το Ρυμοτομικό Σχέδιο Αθήνας.
Το ΕΣΠΑ (Εθνικό Στρατηγικό Πλαίσιο Ανάπτυξης) 2007-20013.
Το ΠΕΠ Αττικής 2007-2013 (Περιφερειακό Επιχειρησιακό Πρόγραμμα).
Το ΕΣΟΑΠ – Φαλήρου (Ειδικό Σχέδιο Ολοκληρωμένης Ανάπτυξης) κλπ.
Αυτή την στιγμή βρίσκονται σε εξέλιξη οι χωματουργικές εργασίες, ενώ έχουν ήδη ξεκινήσει οι πρώτες θεμελιώσεις των κτιρίων. Η ολοκλήρωση του Κέντρου Πολιτισμού Στ. Νιάρχος τοποθετείται προς τα τέλη του 2015 με την μετεγκατάσταση των δύο Οργανισμών να υπολογίζεται για τις αρχές του 2016.
Μια από τις πρώτες κατασκευαστικά και μεγαλύτερες προκλήσεις του έργου είναι η δημιουργία του τεχνητού λόφου, που το ανώτερο σημείο του (μπροστά από τη θάλασσα) θα απέχει 32 μέτρα από το κατώτερο (στην πλευρά της Καλλιθέας). Θα πραγματοποιηθεί σταδιακά, με την τοποθέτηση διαδοχικών στρωμάτων χώματος και ειδικών πλεγμάτων. Για την ενίσχυση του εδάφους τοποθετούνται περίπου 3.200 πάσσαλοι, από τσιμέντο για τα κτίρια και από χαλίκι για τον λόφο.
Τα δύο βασικά κτίρια (Βιβλιοθήκη και Λυρική Σκηνή) χωροθετούνται στο νότιο, απότομο τμήμα το λόφου. Εκεί θα υπάρχει και υπόγειος χώρος στάθμευσης χιλίων περίπου θέσεων, καθώς και οι αποθηκευτικοί και τεχνικοί χώροι, καθώς επίσης και ο πύργος σκηνής της Όπερας. Χωροθετώντας όλες αυτές τις λειτουργίες κάτω από το επίπεδο του λόφου, επιτυγχάνεται ταυτόχρονα η πλήρωση του με δομημένα στοιχεία στο μέγιστο του τμήμα.
Το ενεργειακό στέγαστρο που θα βρίσκεται επάνω από την οροφή του κεντρικού κτιριακού συγκροτήματος (και θα είναι ουσιαστικά το μόνο τμήμα του κτιρίου που θα εξέχει από τον τεχνητό λόφο) θα έχει διαστάσεις 100 Χ 100 μέτρα. Θα κατασκευαστεί από ένα νέο, ελαφρύ και ανθεκτικό υλικό που ονομάζεται ferrocement και είναι τσιμέντο με οπλισμό από χάλυβα σε πλέγμα.
Προκειμένου να ελεγχθεί και να δοκιμαστεί η συμπεριφορά του, έχει κατασκευαστεί στο χώρο του εργοταξίου μέρος ενός ανάλογου στεγάστρου. Το τελικό στέγαστρο θα διαθέτει φωτοβολταϊκά πάνελ, ώστε να καλύπτει το σύνολο των ενεργειακών αναγκών τόσο του Κέντρου όσο και του πάρκου.
Σε τμήμα του χώρου έχουν τοποθετηθεί δύο στήλες τσιμέντου στις οποίες πραγματοποιούνται δοκιμές καθαρισμού γκράφιτι.
Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να επισημάνουμε ότι οι δύο λειτουργίες, της Βιβλιοθήκης και της Λυρικής Σκηνής, παραμένουν συνδεδεμένες μεταξύ τους κτιριακά. Αποτελούν στην πραγματικότητα τμήμα του ίδιου κτιρίου, το οποίο διακόπτεται σε κάποιο σημείο, δημιουργώντας έτσι έναν εξωτερικό χώρο, την «Αγορά». Αυτός ο μεγάλος εξωτερικός χώρος λειτουργεί ως ένας αστικός δημόσιος χώρος και αποτελεί το κεντρικό σημείο του Πολιτιστικού Κέντρου.
Η «Αγορά» είναι ένας χώρος συνάντησης και παραμονής των ανθρώπων καθώς επίσης και για ειδικές εκδηλώσεις μουσικής, χορού, κλπ, κλπ.
Μέσω της «Αγοράς» γίνεται επίσης η πρόσβαση στην Λυρική Σκηνή και στην Βιβλιοθήκη, όπου οι επισκέπτες θα φτάνουν είτε περπατώντας κατά μήκος της Εσπλανάδας και του Καναλιού, είτε από το κτίριο των χώρων στάθμευσης μέσω του συνδετηρίου τμήματος των δύο κτιρίων.
Η έμφαση στη πράσινη διάσταση ήπιας ανάπτυξης καθόρισε την σύνθεση του αρχιτεκτονικού προγράμματος, που δεν περιορίστηκε απλώς στην ικανοποίηση (σε στενά πλαίσια) των κτιριολογικών λειτουργικών αναγκών των Οργανισμών που θα στεγάσει και των απαιτήσεων του Πάρκου που θα τις φιλοξενήσει. Πέραν από την ικανοποίηση αυτών των αναγκών, το έργο έχει εξοπλιστεί με πολλές δυνατότητες βιωσιμότητας, που είναι απολύτως απαραίτητες, ειδικά στις δύσκολες οικονομικές συγκυρίες της εποχής μας, για την επιβίωση έργων ανάλογου μεγέθους και περιεχομένου.
Οι δυνατότητες που παρέχει ο σχεδιασμός του έργου συνεισφέροντας στην βιωσιμότητά του, είναι αυτές ακριβώς οι δυνατότητες που καθορίζουν τα λειτουργικά του πλεονεκτήματα και που μετά την ολοκλήρωση του θα κληθούν όλοι -είτε ως επισκέπτες, είτε ως χρήστες, είτε με οποιονδήποτε άλλο τρόπο συμμετέχοντες- να αναδείξουνε και να αξιοποιήσουνε.
Από την αρχή λοιπόν στους άμεσους σχεδιαστικούς (και κατά συνέπεια και λειτουργικούς ) σκοπούς του έργου, ήταν αυτό να αποτελέσει όχι απλώς το κτίριο στέγασης της νέας Εθνικής Βιβλιοθήκης αλλά ένα σύγχρονο τόπο μάθησης και εκπαίδευσης για όλη την οικογένεια και συμμετοχικής ανάπτυξής της με πολλαπλότητα δράσεων –πέραν του βιβλίου- ως διεθνές πρότυπο της «βιβλιοθήκης του μέλλοντος».
Ούτε απλώς το κτίριο στέγασης της νέας Εθνικής Λυρικής Σκηνής αλλά τόπο πολυσχιδούς πολιτιστικής καλλιέργειας και έκφρασης αγάπης για τις τέχνες και κυρίως το ορμητήριο για επέκτασή των δημιουργικών της δράσεων και συνεργασιών σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Και σίγουρα όχι απλώς ένα περιβάλλοντα χώρο για τα κτίρια αλλά ένα πνεύμονα πρασίνου για τους περιοίκους και τόπο αναψυχής της ευρύτερης κοινότητας εμπλουτισμένο με εκπαιδευτικές και πολιτιστικές δραστηριότητες που θα αναδείξουν το έργο σε μητροπολιτικό επίπεδο ως «πράσινο τοπόσημο» προσδιορίζοντας ένα σύγχρονο τρόπο αστικής φιλικής ανάπτυξης για την Αθήνα.
Τοπικό επίπεδο βιωσιμότητας
Πολλά στοιχεία σχεδιασμού του έργου συνδράμουν στην επίτευξη της τοπικής εναρμόνισης και φιλικής κοινωνικής εσωτερίκευσης από την τοπική κοινωνία. Η σχέση πάρκου και κτιρίων αλλά και η συνολική αντιμετώπιση του βασικού σχεδιασμού εμπεριέχει σειρά βασικών αρχών βιωσιμότητας αλλά και ισχυρών συμβολισμών.
Ενδεικτικά παραθέτουμε τρείς από τις δεκάδες αρχές και μέτρα που ενσωματώνει ο σχεδιασμός. Τα βασικά κτίρια της ΕΛΣ και ΕΒΕ τοποθετούνται στο νότιο τμήμα του Πάρκου και κάτω από το μεγαλύτερο ύψος του λόφου. Δηλαδή τα δύο κτίρια (που στεγάζουν εθνικούς οργανισμούς) έχουν υποχωρήσει σε μία γωνία και μάλιστα σχεδόν εσώσκαφα, έτσι ώστε η όλη διατιθέμενη έκταση (ακόμα και οι σκεπές των κτιρίων) να μετατρέπεται σχεδόν στο σύνολό της σε Πάρκο.
Έτσι επιτυγχάνεται η μέγιστη κάλυψη της έκτασης από πράσινο αλλά και σοβαρή οικονομία κλίμακας στα κτίρια με την συμπληρωματική αξιοποίηση κοινόχρηστων χώρων και με δυνατότητες συνεργατικής δράσης.
Σημαντική ένδειξη ότι ο σχεδιασμός είναι εναρμονισμένος με το άμεσο φυσικό αλλά και κοινωνικό περιβάλλον του, είναι η αποδοχή και υποστήριξη του έργου από τους κατοίκους του Δήμου Καλλιθέας και των γύρω Δήμων.
Η διαρκής υποστήριξη του έργου από την περιβάλλουσα κοινότητα προσφέρεται σε διαρκή και έμπρακτη βάση με πολλούς τρόπους συμπεριλαμβανομένης και της συμμετοχής του Δημάρχου στην Συντονιστική Επιτροπή υλοποίησης του Έργου. Το γεγονός μιας τέτοιας εξ? αρχής αποδοχής είναι κάτι το πολύ σημαντικό τουλάχιστον για έργο τόσο μεγάλης κλίμακας.
Στο πλαίσιο άλλωστε αυτό υλοποιήθηκε και η δημιουργία Πάρκου Αθλητικών Εγκαταστάσεων και Αναψυχής του Δήμου Καλλιθέας με χρηματοδότηση και αυτού από το ΙΣΝ.
Σχεδιασμός πάρκου
Η διαρρύθμιση του Πάρκου έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε να ανταποκρίνεται στην διαφορετική οικολογία που υπάρχει στη βόρεια και νότια άκρη του. Με την νότια να επηρεάζεται από τους ανέμους, καθώς θα υψώνεται πάνω από την πόλη. Έτσι η σχεδίαση και επιλογή των φυτών θα ανταποκρίνεται σε αυτές τις συνθήκες. Στο βόρειο μέρος τώρα του πάρκου θα περιλαμβάνονται δεντροστοιχίες για την δημιουργία σκιασμένων περιοχών. Προβλέπεται μια κεντρική περιοχή στο χώρο του Πάρκου με γρασίδι –χλοοτάπητα, κατάλληλη για συναυλίες, εκδηλώσεις και αγορές.
Ο Μεσογειακός Κήπος θα αποτελέσει ένα όμορφο και ήσυχο μέρος για περίπατο, αλλά και για την πληροφόρηση των επισκεπτών σχετικά με την ελληνική οικολογία.
η περιοχή των δυτικών μονοπατιών θα περιέχει παρτέρια με οπωρολαχανικά και ένα Λαβύρινθο για περισυλλογή, μικρές συναυλίες και παραστάσεις. Θα περιστοιχίζεται από ένα χαμηλό τοίχο και θέσεις/σκαλοπάτια για τους θεατές.
Στην κορυφή του τεχνητού λόφου και συγκεκριμένα στο δώμα του κτιρίου στάθμευσης των αυτοκινήτων, μονοπάτια θα οδηγούν τους περιπατητές προς την θέα του φαληρικού όρμου.
Το δώμα τέλος της Εθνικής Βιβλιοθήκης και μέρος του δώματος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής θα είναι φυτεμένο με ένα είδος γρασιδιού ανθεκτικό στην ξηρασία με ελάχιστες ανάγκες ποτίσματος. Στο σύνολο του δε, το πάρκο θα φιλοξενεί ενδημικά φυτά με ελάχιστες απαιτήσεις άρδευσης που δεν θα επιβαρύνουν το δίκτυο πόσιμο νερού. Το νερό θα προέρχεται από συνδυασμό γεωτρήσεων, αφαλάτωσης, επανάχρησης των γκρίζων νερών και από συλλογή ομβρίων.
Το υδάτινο κανάλι 30μ. x 400μ. και βάθους περίπου 1 μ. τροφοδοτείται με θαλάσσιο νερό και λειτουργεί όχι μόνο σαν αρχιτεκτονικό στοιχείο αλλά και στοιχείο διαμόρφωσης μικροκλίματος. Παράλληλα αποτελεί αντιπλημμυρικό έργο (ταμιευτήρας) σε ιδιαίτερα ακραίες βροχοπτώσεις (δεδομένου ότι η περιοχή έχει ιστορικά υποφέρει από πλημμύρες).
